“Tôi Đi Học” và Thanh Tịnh

“Tôi Đi Học” và Thanh Tịnh

Hoàng Yên Linh –Mạn Đàm Văn Học  

images-of-thanh_tinh

Nhà văn Thanh Tịnh

* Nhà văn, nhà thơ thường nặng tình quê hương và thường dành những trang trân trọng và chân tình nhất để viết về nơi sinh thành. Nguyễn Bính từng ca tụng “thôn Vân có biếc có hồng”. Hô Dzếnh với Quê ngoại, Hoàng Cầm thiết tha với Kinh Bắc, Tô Hoài có Nghĩa Đô, Nguyên Hồng với thành phố Cảng, và Thanh Tịnh với Quê Mẹ. Quê mẹ của ông tuy là làng Dương Nổ thuộc Huế nhưng trong văn chương tác giả Quê mẹ nói tới làng Mỹ Lý  Mỹ Lý  có lẽ không có thực trên bản đồ nhưng lại có thực trong ký ức, vì “mỹ” là “đẹp”, “lý” là “làng”, và Mỹ Lý  chỉ nơi đẹp nhất và bất diệt trong lòng nhà thơ.

Mỹ Lý có con người, có kỷ niệm thời thơ ấu của Thanh Tịnh. Trong muôn vàn kỷ niệm ngày nhỏ, thì buỏi học đầu tiên trong đời ghi đậm nét trong lòng một hồn thơ như Thanh Tịnh.

Buổi mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu gió lạnh…” mỗi năm lai trở về trong trí tác giả với lá rơi rắc trên đường thôn và với bóng hình người mẹ thân yêu âu yếm dắt cậu bé ngây thơ tới trường, chập chững với chữ nghĩa và rồi làm bạn với văn học trọn đời..

Trong các tác phẩm văn suôi tiền chiến có lẽ chỉ có Thanh Tịnh trong Quê mẹ Hồ Dzếnh trong Chân trời cũ ghi lại kỷ niệm ngày ấu thơ cắp sách đến trường một cách cặn kẽ với lòng gắn bó tha thiết với quê hương và với lòng mẹ. Riêng “Tôi đi học” của Thanh Tịnh, một truyện ngắn trong Quê mẹ,gần như là tác phẩm duy nhất và nổi tiếng nhất nhắc tới buổi học đầu tiên. Buổi học đầu tiên mùa thu lá rụng, mẹ hiền dắt con tới trường, bài học đầu đời, người thày với phấn trắng bảng đen… đã hiện lại trong tâm tư của biết bao thế hệ mỗi khi thấy mùa thu trở về và bầy trẻ cắp sách tới trường. Còn ai kém may mắn không có buổi học đầu tiên, không có ngày khai trường, lại vắng bóng mẹ hiền vì hoàn cảnh gia đình, vì chiến tranh…thì đọc lại Thanh Tịnh là tìm được dịp mơ về cố hương về bóng hình người mẹ….

Tất cả chúng ta đều xôn xao trong lòng mỗi lúc thu về khi nhìn bầy em nhỏ quần áo mới, sách vở mới, nép bên người lớn bước chân son ngần ngại, hoặc tung tăng tới mái trường mở rộng, thắm màu son, tươi màu sơn, rộn rã âm thanh đang như mời như gọi.

Ta hãy lặng đốt lò hương cũ để lòng tưởng nhớ kỷ niệm thiêng liêng đầu đời:

TÔI ĐI HỌC

Hàng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc; lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm miên man của buồi tựu trường.

Tôi quên thế nào được những cảm giác trong sáng ấy nở trong lòng tôi như mấy cánh hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng.

Những ý tưởng ấy tôi chưa lần nào ghi lên giấy, vì hối ấy tôi không biết ghi, và ngày nay tôi không nhớ hết. Nhưng mỗi lần thấy mấy em nhỏ rụt rè núp dưới nón mẹ lần dầu tiên đi đến trường, lòng tôi lại tưng bừng rộn rã.

Buổi mai hôm ấy, một buỏi mai đầy sương thu và đầy gió lạnh, mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tôi tự nhiên thấy lạ Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn; hôm nay tôi đi học.

Tôi không lội qua sông thả diều như thằng Quí và không đi ra đồng nô đùa như thằng Sơn nữa.

Trong chiếc áo vải dù đen dài tôi cảm thấy mình trang trọng và đứng đắn.

Dọc đường thấy mấy cậu nhỏ trạc bằng tuổi tôi, áo quần tươm tất, nhí nhảnh gọi tên nhau hay trao sách vở cho nhau xem mà tôi thèm. Hai quyển vở mới đang ở trên tay tôi đã bắt dầu thấy nặng. Tôi bặm tay ghì thật chặt, nhưng một quyển vở cũng xệch ra chênh đầu chúi xuống đất. Tôi xóc lên và nắm lại cẩn thận. Mấy cậu đi trước ôm sách vở nhiều lại kèm cả bút thước nữa. Nhưng mấy cậu không để lộ vẻ khó khăn gì hết.

Tôi muốn thử sức mình nên nhìn mẹ tôi:

–          Mẹ đưa bút thước cho con cầm.

Mẹ tôi cúi đầu nhìn tôi với cặp mắt thật âu yếm:

–          Thôi để mẹ nắm cũng được.

Tôi có ngay ý nghĩ vừa non nớt vừa ngây thơ này: chắc chỉ người thạo mới cầm nổi bút thước.

Ý nhĩ ầy thoáng qua trong trí óc tôi nhẹ nhàng như một làn mây lướt ngang trên ngọ núi.

Trước sân trường làng Mỹ Lý dày đặc cả người. Người nào áo quần cũng sạch sẽ, gương mặt tươi và sáng sủa.

Trước đó mấy hôm, lúc đi qua làng Hòa An bẫy chim quyên với thằng Minh, tôi có ghé lại trường một lần.

Lần ấy trường đối với tôi là một nơi xa lạ. T6i đi chung quanh các lớp để nhìn qua cửa kính mấy bản đồ treo trên tường, tôi không có cảm tưởng nào khác là nhà trường cao ráo và sạch sẽ hơn các nhà trong làng.

Nhưng lần này lại khác. Trước mặt tôi, trường Mỹ Lý trông vừa xinh xắn vừa oai nghiêm như cái đình làng Hoà An. Sân nó rông, mình nó cao hơn những buổi trưa hè đầy vắng lặng. Lòng tôi đâm ra lo sợ vẩn vơ.

Cũng như tôi, mấy cậu học trò mới bỡ ngỡ đứng nép bên người thân, chỉ dám nhin một nửa hay dám đi từng bước nhẹ. Họ như những con chim non đứng trên bờ tổ, nhìn quãng trời rộng muốn bay, nhưng còn ngập ngừng e sợ. Họ thèm vụng và ước ao được như những người học trò cũ đến sắp hàng dưới hiên rồi đi vào lớp. Cảm thấy mình cho vơ là lúc này. Vì chung quanh là những cậu bé vụng về lúng túng như tôi cả. Các cậu không đi. Các cậu chỉ theo sức mạnh kéo dìu các cậu tới trước. Nói các cậu không đứng lại càng đúng hơn nữa. Vì hai chân các cậu cứ dềnh dàng mãi, hễ co lên một chân, các cậu lại duỗi mạnh như đá một quả banh tưởng tượng. Chính lúc này toàn thân các cậu cũng đang run run theo nhịp bước rộn ràng trong các lớp.

Ông Đốc trường Mỹ Lý còn gọi mấy cậu học trò mới đến đứng trước lớp Ba vì trướng làng nhỏ nên không có phòng riêng cho ông Đốc. Trong lúc ông ta đọc tên từng người, tôi cảm thấy như quả tim tôi ngừng đập. Tôi quên cả mẹ tôi đứng sau tôi. Nghe gọi đến tên tôi, tôi tự nhiên giật mình và lúng túng. Sau khi đọc xong mấy mươi tên đã viết sẵn trên mảnh giấy lớn, ông Đốc nhìn chúng tôi nói sẽ:

–          Thế là các em được vào lớp năm. Các em phải gắng học để thày mẹ được vui long, và để thày dạy các em được sung sướng. Các em đã nghe chưa.

(Các em đều nghe nhưng không em nào giám trả lời. Cũng may đã có tiếng dạ ran của phụ huynh đáp lại.)

Ông Đốc nhìn chúng tôi với cặp mắt hiền từ và cảm động. Mấy cậu học trò trong lớp Ba cũng đua nhau quay đầu nhìn ra. Và ngoài đường cũng có mấy người đứng lại, nhìn vào. Trong những phút ày, chúng tôi được người ta ngắm nhìn nhiều hơn hết. Vì vậy đã lúng túng chúng tôi càng lúng túng hơn.

Ông Đốc lấy cặp kính trắng xuống rồi nói:

–          Thôi, các em lên đứng đây để xếp hàng vào lớp học.

Tôi cảm thấy sau lưng tôi có một bàn tay dịu dàng đẩy tôi tới trước. Nhưng người tôi lúc ấy tự nhiên cảm thấy nặng nề một cách lạ.

Không giữ được chéo áo hay cánh tay của người thân, vài ba cậu đã từ từ bưóc lên đứng dưới hiên lớp. Các cậu lén nhìn ra sân, nơi mà những người thân đang nhìn các cậu với con mắt lưu luyến. Một cậu đứng đầu ôm mặt khóc. Tôi bất giác quay lưng lại rồi giúi đầu vào long mẹ tôi nức nở khóc theo. Tôi nghe sau lưng tôi, trong đám học trò mới, vài tiếng thút thít đang ngập ngừng trong cổ. Một bàn tay quen nhẹ vuốt mái tóc tôi.

Ông Đốc tươi cười nhẫn nại chờ chúng tôi.

–           Các em đừng khóc. Trưa nay các em được về nhà cơ mà. Và ngày mai lại được nghỉ cả ngày nữa.

Sau khi thấy hai mươi tám hoc trò xếp hàng đều đặn dưới hiên trường, ông Đốc liền ra dấu cho chúng tôi đi vào lớp Năm. Một Thày trẻ tuổi, gương mặt tươi cười, đang đón chúng tôi trước cửa lớp. Trong thời thơ ấu tôi chưa lần nào thấy mẹ tôi xa tôi như lần này. Tôi cũng lấy làm lạ. Vì có những hôm đi chơi suốt cả ngày với chúng bạn ở đồng làng Lệ Xá, long tôi vẫn không cảm thấy xa nhà hay xa mẹ tôi chút nào hết.

Một mùi hương lạ xông lên trong lớp. Trông hình gì treo trên tường tôi cũng thấy lạ và hay hay. Tôi nhìn bàn ghế chỗ tôi rất cẩn thận rồi tự nhiên lạm nhận là vật riêng của mình. Tôi nhìn người bạn tí hon ngồi bên tôi, một người bạn tôi chưa hề quen biết, nhưng lòng tôi cũng không cảm thấy xa lạ chút nào. Sự quyến luyến ấy tự nhiên và bất ngờ quá tôi cũng không giám tin lá có thật.

Một con chim liệng đến đứng trên bờ cửa sổ, hót mấy tiếng rụt rè rồi vỗ cách bay cao.

Tôi đưa mắt thẻm thuồng nhìn theo cánh chim. Một kỷ niệm cũ đi bẩy chim giữa cánh đồng lúa hay bên bờ sông Viêm sống lại đầy dẫy trong trí tôi.

Nhưng tiếng phấn của thày tôi gạch mạnh trên bảng đen đã đưa tôi về cảnh thật.

Tôi vòng tay lên bàn, chăm chỉ nhìn thày viết và lẩm bẩm đánh vần học: Bài viết tập TÔI ĐI HỌC.

*

Thanh Tịnh là nhà văn tài hoa, người đọc TÔI ĐI HỌC chẳng khác được xem một cuốn phim trắng đen ghi lại kỷ niệm ngày khai trường ở quê cũ, với hình ảnh, tâm lý sinh động của một chú bé cách đây gần một thế kỷ nhưng lại có rất nhiều chi tiết gần gũi với chúng ta nên gây mối xúc động dạt dào trong long mỗi ngưới khi có dịp đọc lại kỷ niệm riêng của ông.

Không riêng gì Thanh Tịnh mới hoài niệm ngày khai trường trong dĩ vãng, mà trong văn học Pháp không mấy ai quên Anatole France (1844-1924) đã có cảm hoài tương tự. Nhà văn Pháp cận đại này đã để cả một tác phẩm trân trọng ghi lại những kỷ niệm khi còn là một cậu học trò bé bỏng.

Anatole France nổi tiếng về nhiều thể loại,từ phê bình, lịch sử đến tiểu thuyết nhưng quen biết với độc giả người Việt hơn cả là tác phẩm Le Livre de Mon Ami. Chắc chắn Thanh Tịnh đã đọc tác phảm này trước khi viết Tôi đi học.

Trong cuốn hồi ký trên, A.France đã kể lại kỷ niệm một ngày khai trường vào lúc ông còn là một cậu bé.

Chú bé tới trường buổi đầu niên học má Anatole France mô tả vào hậu bán thế kỷ 19 cũng là những gì Thanh Tịnh kể lại vào tiền bán thế kỷ 20. Cả hai đã làm rung động tận đáy hồn độc giả.
anatole-france

Phần sau đây lược dịch một đoạn trong Le Livre de Mon Ami (mà bản tiếng Pháp độc giả Việt Nam nhiều người thuộc lòng) gợi lại hình ảnh và tâm trạng của một thiếu niên trở lại trường học sau một kỳ nghỉ hè trên dưới chín mươi ngày:

“Tôi sẽ kể cho bạn nghe những gì gợi trong trí nhớ, năm nào cũng vậy, khi trời thu giao động, những bữa cơm đèn đầu tiên và lá nhuốm vàng trong ngàn cây nhẹ rung. Tôi sẽ kể lại những gì tôi trông thấy, khi băng qua vườn Luxembourg vào những ngày đầu tháng mười, lúc vườn vương vấn chút buồn và đẹp hơn bao giờ hết; vì lúc đó lá rơi từng chiếc lên vai trắng của các pho tượng. Hình ảnh tôi trông thấy ở trong vườn lúc đó, là một chú bé, hai tay bỏ túi và xắc đeo trên lưng, nhảy nhót tới trường như một con chim sẻ. Chỉ có tâm trí tôi thấy nó; vì nó chỉ là một cái bong; cái bóng của chính tôi, hai mươi lăm năm về trước. Thực ra, ngày ấy tôi có quan tâm gì tới nó đâu nhưng giờ đây nó không còn nữa tôi lại tràn đầy tiếc nuối. Chú bé rất khờ dại; nhưng không hề tai ác, và tôi phải công bằng thừa nhận là nó đã không để lại cho tôi một kỷ niệm nào xấu cả. Hình bóng ngây thơ ở tôi không còn nữa. Tôi thương tiếc nó và chỉ thấy nó trong tâm tưởng là điều tự nhiên. Lòng tôi hân hoan sống lại kỷ niệm về nó.

“Đã hai mươi lăm năm, cũng dạo này, trước tám giờ sang, chú bé đi qua công viên đẹp này để đến lớp học. Lòng nó hơi se lại: hôm ấy là ngày khai trường.

Tuy vậy, nó vẫn tung tăng, cặp sách trên lưng và con quay trong túi. Ý nghĩ tái ngộ bạn hữu khiến long nó vui vui. Nó có bao điều để nói và để nghe.

“Với tâm tư ấy, nó đi qua vườn Luxembourg trong không khí mát mẻ của buổi sáng. Những gì nó trông thấy lúc đó chẳng khác hình ảnh tôi trông thấy ngày nay. Cũng trời ấy và đất ấy, các vật vẫn mang linh hồn thuở trước, linh hồn chúng làm tôi hân hoan nhưng cũng không khỏi gây bâng khuâng xao xuyến vì chú bé ngày trước còn tìm đâu ra.

“Vì thế, càng già tôi càng thấy thêm thích ngày khai trường.”///

-Hết-

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s